U kent misschien uit de dierentuin de
apenrots. Meestal zijn het bavianen, sociale allesetende apen met een
éénduidige rangorde, die op zo'n rots zitten. Wie er langer naar kijkt ziet
dat er behalve rangorde ook vriendschappen en persoonlijkheden te
onderscheiden zijn.
In wezen is de structuur van onze samenleving ook zo'n rots, zij het veel
ingewikkelder van structuur. Ook wij mensen zijn in eerste instantie sociale
zoogdieren voor wie rangorde en vriendschapsbanden het allerbelangrijkste
zijn als we ons natje en ons droogje hebben. Dit is zo in huis, maar ook op
kantoor, in de politiek, en in het klaslokaal.
Er is in het sociale
verkeer altijd schaarste aan dominante posities (of noem het macht,
zeggenschap, gezag... ). Hetzelfde geldt voor vriendschap of liefde. Elke
samenleving heeft daarom regels over hoe men met deze schaarste moet omgaan.
De achterliggende emoties zijn universeel maar de regels verschillen. Mag
een jaloerse echtgenoot tot geweld overgaan, en zo ja tegen zijn vrouw of
diens minnaar? Mag een vader een stout kind slaan, en wat is eigenlijk
stout? Mag een incompetente leraar ontslagen worden, en wat voor soort zaken
zijn aanleiding tot ontslag? Al dit soort zaken verschilt per samenleving.
De spelregels erover noem ik 'cultuur'.
Ook bij veranderingsprocessen lijken wij
op de apen. Wat bijvoorbeeld als er een nieuwe leider in de groep komt? Die
zal wellicht eens flink gaan reorganiseren - om te laten zien dat hij nu de
baas is, al zou hij dat in alle toonaarden ontkennen. Of wat als er een leuk
meisje bijkomt in de klas? In dit gat in de vriendschapsmarkt springt
iedereen, totdat de nieuwe relaties duidelijk zijn.
En zo kan een nuchtere
kijk op onze sociale biologie ons veel leren.
